دسته بندی :

آخرین مطالب سایت

اینستاگرام ما

ما را فالو کنید

دادخواست ابطال معامله

ابطال معامله
لینک مقاله را به اشتراک بگذارید:https://oonelaw.com/cancel-the-transaction

ابطال معامله یکی از دعاوی حقوقی است که در مراجع قضایی مطرح میشود. ابطال معامله به معنای بی اعتباری سند رسمی است. در ابطال سند رسمی دادگاه سند را از زمان صدور رای باطل اعلام می کند. عقود بعد از انعقاد و به دلایلی مانند فقدان قصد انشای طرفین، فقدان اهلیت، فقدان شرایط مربوط به مورد معامله و جهت نامشروع اساساً باطل میشوند.

در این مقاله به موضوعات ذیل پرداخته شده است:
  • تعریف معامله
  • حالت ‌های وضعی قرارداد
  • شرایط اساسی معامله
  • شرایط عقود معین
  • معامله باطل
  • معامله غیرنافذ
  • معنای بطلان قرارداد
  •  تعریف ابطال معامله
  • موارد باطل بودن معاملات
  • موارد ابطال معامله
  • معاملات فاقد قصد
  • فقدان اهلیت
  • ابطال معامله به دلیل عدم رشد
  • ابطال معامله صغیر
  • ابطال معامله مجنون
  • فقدان شرایط مربوط به موضوع معامله
  • جهت نامشروع
  • آثار بطلان عقد
  • دادخواست ابطال معامله و استرداد ثمن
  • بطلان معامله در زمان جنون ادواری
  • نمونه دادخواست ابطال معامله
  • وکیل متخصص ملکی اوان

مشاوره

تعریف معامله

معامله صحیح معامله‌ای است که شرایط مندرج در ماده ۱۹۰ قانون مدنی یعنی قصد طرفین و رضای آنها، اهلیت طرفین، موضوع معین که مورد معامله باشد، مشروعیت جهت معامله. هر قراردادی که شرایط ماده ۱۹۰ قانون مدنی را نداشته باشد باطل است.

حالت ‌های وضعی قرارداد

 معامله صحیح: معامله صحیح معامله‌ای است که شرایط ذیل در آن رعایت شده باشد:

شرایط اساسی معامله

شرایط اساسی معامله در ماده ۱۹۰ قانون مدنی احصاء گردید و مقنن صراحتاً صحت هر معامله را منوط به وجود چهار شرط مندرج در این ماده کرده است که مفصل مورد بحث قرار خواهند گرفت.هر قراردادی که شرایط ماده یاد شده را نداشته باشد باطل خواهد بود حال آنکه برای صحت هر معامله وجود این شرایط کافی نیست بلکه در صورتی که معامله در قالب عقد معین باشد شرط دوم هم لازم است.

شرایط عقود معین

در عقود معین علاوه بر شرایط عمومی صحت معامله، لازم است شرایط اختصاصی هر قرارداد نیز رعایت شود، در غیر این صورت قرارداد باطل است. به عنوان مثال برابر ماده ۷۷۸ قانون مدنی در صورتی که در عقد رهن شرط شود که مرتهن حق فروش عین مرهونه را ندارد عقد باطل است و مطابق ماده ۳۴۸ قانون مدنی بیع چیزی که بایع قدرت به تسلیم آن ندارد باطل است.

برای عضویت در کانال تلگرام  کلیک کنید

 معامله باطل

معامله باطل که از آن تحت عنوان بیع فاسد هم یاد می‌شود به مثابه عدم است و به تعبیر قانون مدنی: اثری در تملک ندارد. معاملۀ باطل درست نکته مقابل معامله صحیح است. معامله باطل یا فاقد یکی از شرایط اساسی معامله است و یا از عقود معین بوده و یکی از شرایط اختصاصی معامله را ندارد.

معامله غیرنافذ

نفوذ در لغت به معنای اثر داشتن و عدم نفوذ به مفهوم بی‌اثر بودن است؛ اما اصطلاحاً عنوان معامله و عقدی ناقص است که برخی حقوقدانان از آن تحت عنوان معامله صحیح هم یاد کرده‌اند که علی‌رغم داشتن تمام شرایط یک معامله صحیح هنوز کامل نیست و امکان دارد وضعیت حقوقی چنین معامله‌ای تغییر پیدا کند و به معامله باطل تبدیل شود.

در صورت عدم وجود یکی از شرایط اساسی معامله بطلان معامله حتمی است. اما در صورتی که فرد برای معامله قصد داشته باشد، اما رضا نداشته باشد آن معامله صحیح است.

معنای بطلان قرارداد

هر یک از قراردادها و معاملاتی که در قوانین پیش ‌بینی شده است آثار خاصی دارد که برخی از این آثار، اصلی و برخی دیگر، فرعی هستند. افراد برای تحقق این آثار، چنین قراردادهایی را منعقد می‌ کنند اما باید توجه کرد که برای به ‌وجود آمدن این آثار باید شرایط خاصی رعایت شود و در صورت عدم رعایت این شرایط، نمی‌ توان انتظار تحقق این آثار را داشت.

برخی مواقع یک قرارداد با رعایت تمامی شرایط منعقد میشود و پس از مدتی به خواست طرفین یا به علتی دیگر از بین می‌رود. هنگامی که قرارداد به خواست و اراده‌ طرفین از بین برود، از آن به فسخ قراردادتعبیر می شود. اما هنگامی که قرارداد به حکم قانون از بین برود، به آن انفساخ قرارداد گفته میشود.

 تعریف ابطال معامله

در برخی مواقع به علت عدم رعایت قواعد و ضوابطی که در قانون پیش ‌بینی شده است، به طور کلی یک قرارداد از ابتدا به وجود نمی آید. باطل بودن قرارداد یا معامله یعنی که به ‌طور کلی هیچ قراردادی شکل نگرفته و در نتیجه هیچ‌یک از آثار اصلی و فرعی مربوط به آن نیز به‌ وجود نمی ‌آید.

در واقع هنگامی که گفته می شود یک قرارداد باطل است، مقصود این است که این قرارداد از ابتدا هم به وجود نیامده و گویا هیچ قراردادی در میان نبوده است؛ نه این که ابتدا و در یک بازه‌ی زمانی به وجود آید و سپس از بین برود. قرارداد باطل از نظر قانون گذار وجود خارجی ندارد. قرارداد باطل به هیچ عنوان و با هیچ اقدام بعدی نمی تواند تبدیل به قراردادی صحیح شود.

مثال هنگامی که گفته میشود قرارداد بیع باطل است، مقصود این است که از ابتدا هیچ قرارداد بیعی شکل نگرفته و در نتیجه اثر اصلی این قرارداد که انتقال مالکیت است، تحقق پیدا نکرده است. بر این‌ اساس هیچ مالکیتی هم به هیچ‌یک از طرفین انتقال پیدا نمی‌ کند و حقوق و تکالیف بعدی هم بر هیچ‌یک از آنها بار نمی شود. از طرفی هیچ اقدامی از طرف خریدار و فروشنده هم نمی ‌تواند این قرارداد باطل را تبدیل به قراردادی صحیح نمای

موارد باطل بودن معاملات

هنگامی که یک قرارداد با رعایت تمامی قواعد و شرایط قانونی تشکیل می‌ شود، طرفین می‌توانند در صورت وجود مواردی که قانونگذار ذکر نموده است، آن را برهم بزنند یا در برخی موارد هم قرارداد بدون اراده طرفین و به ‌صورت خودکار برهم می‌ خورد.

حالت اول که با دخالت اراده‌ طرفین تحقق پیدا می ‌کند، فسخ نام دارد و به حالت دوم که در تحقق آن اراده طرفین هیچ دخالتی ندارد، انفساخ نامیده می شود. هریک از این دو حالت برای آنکه تحقق پیدا کنند، نیاز به شرایطی خاص دارند. عدم رعایت شرایط قانونی همیشه به بطلان قرارداد و معاملات منتهی نمی شود و گاهی ممکن است سرنوشت دیگری را برای قرارداد رقم بزند.

ابطال معامله

موارد ابطال معامله

معاملات فاقد قصد

برطبق ماده ۱۹۱ قانون مدنی عقد محقق می‌شود به قصد انشاء، به شرط مقرون بودن به چیزی که دلالت بر قصد کند. عدم وجود قصد در انجام معامله به هر ترتیبی که باشد معامله را باطل می‌کند. بر این اساس است اگر فردی در حال مستی یا بیهوشی و یا درخواب اقدام به معامله نماید آن معامله باطل است.

زیرا شخص مست و بی‌هوش و کسی که در اثر به کار بردن مواد مخدر، فاقد هر نوع اراده بوده و نمی‌تواند قصدی هم برای معامله داشته باشد، از این رو عدم وجود قصد از موارد معاملات باطل است. در معاملات متعاملین قصد واحدی برای انعقاد عقد داشته باشند. در صورتی که یکی از طرفین قصد انشای عقد اجاره را داشته باشد در حالی که دیگری قصد خرید و بیع داشته باشد عقد باطل است.

برای عضویت در صفحه اینستاگرام  کلیک کنید

فقدان اهلیت

بر اساس ماده ۲۱۰ قانون مدنی متعاملین برای معامله باید اهلیت داشته باشند. اهلیت شامل تمتّع و استیفای حق مانند تصرف در اموال و انعقاد عقود و قراردادها می باشد. برطبق ماده ۲۱۱ قانون مدنی برای اینکه متعاملین اهل محسوب شوند، باید بالغ، عاقل و رشید باشند.

طبق ماده ۲۱۱ قانون مدنی  برای اینکه متعاملین اهل محسوب شوند، باید بالغ، عاقل و رشید باشند. اهلیت دارای سه رکن بلوغ، عقل و رشد است که در صورت فقدان هر یک از این سه عنصر مطابق ماده ۲۱۲ قانون مدنی، فاقد اعتبار قانونی است. بر اساس این ماده، معامله با اشخاصی که بالغ یا عاقل یا رشید نیستند، به واسطه عدم اهلیت، باطل است.

ابطال معامله به دلیل عدم رشد

منظور از رشد تکامل عقلانی است که فرد با رسیدن به رشد مصالح خود را می‌شناسد و معاملات خود را با مدنظر داشتن منافع خود عملی می‌کند بنابراین اگر کسی هم بالغ و هم رشید شد، دیگر دوران صغر وی پایان یافته است، اما دخل و تصرف در اموال و دارایی بین سنین بلوغ و رشد نیاز به تایید مقام قضایی دارد.

بر طبق ماده ۱۲۰۷ تا ۱۲۱۴ قانون مدنی افراد نابالغ شامل صغار بوده که در ماده ۱۲۰۷ در ردیف محجورین، یعنی افرادی که از دخل و تصرف در اموال و دارایی خود ممنوعند، از آن‌ها نام برده شده است؛ لذا راجع به معاملات صغار باید قائل به تفکیک شد، چنانچه به استناد صدر ماده ۱۲۱۲ قانون مدنی معاملات صغیر غیرممیز به دلیل فقدان قصد وقوع معامله و عدم درک سود و زیان و تشخیص خوب و بد به ‎طور کلی باطل است.

ابطال معامله صغیر

در خصوص معاملات صغیر ممیز به دلیل اینکه به طور نسبی حداقل واجد تشخیص خوب و بد و سود و زیان خود است و مفهوم معامله و داد و ستد را به طور نسبی می‌داند. لذا صغیر ممیز قصد ایجاد و انجام معامله را داشته اما رضای وی رضای کاملی نیست. بر همین اساس معاملات آن‌ها باطل نبوده بلکه غیرنافذ است که با اجازه ولی یا قیم کامل می‌شود.

در تأیید آن در ماده ۱۲۱۲ قانون مدنی آمده است اموالی که بدون دریافت وجهی یا ما‌به‎ازایی به مالکیت صغیر ممیز در می‌آید مانند بخشش رایگان، حتی بدون اجازه، ولی یا قیم معتبر و صحیح است، اما درخصوص اشخاص غیررشید مثل سفیه به صراحت ماده ۱۲۱۴ قانون مدنی، معاملات و تصرفات وی غیرمعتبر است، مگر اینکه، ولی یا قیم قبلاً اذن معامله را به وی داده یا بعد از انجام معامله آن را اجازه و تنفیذ کرده باشد.

ابطال معامله مجنون

برطبق ماده ۱۲۱۳ قانون مدنی معاملات مجنون دایمی مطلقآً و معاملات مجنون ادواری در حین جنون به طور کلی باطل بوده و هیچ گونه اثر حقوقی بر آن‌ها مترتب نیست حتی اگر ولی یا قیم آنها را اجازه داده باشد.

اما درخصوص معاملات مجنون ادواری باید قائل به تفکیک شد و معاملاتی را که وی در زمان افاقه و هوشیاری انجام می‌دهد، صحیح و نافذ دانسته مشروط به اینکه حالت افاقه و هشیاری و سالم بودن عقل وی مسلم باشد.

فقدان شرایط مربوط به موضوع معامله

برطبق ماده ۲۱۵ قانون مدنی موضوع و مورد معامله باید مالیت داشته و متضمن منفعت عقلایی مشروع باشد. همچنین ماده ۲۱۶ قانون مدنی مورد معامله باید مبهم نباشد، مگر در موارد خاصه که علم اجمالی به آن کافی است.

  • مورد معامله باید مالیت داشته باشد. یعنی در مبادلات روزانه مردم موضوع داد و ستد قرار گیرد و دارای ارزش مالی برای طرفین معامله باشد بنابراین اشیایی نظیر هوا و نور خورشید نمی‌تواند مورد معامله باشد.
  • مورد معامله باید دارای منفعت عقلایی باشده البته تشخیص منفعت عقلایی امری نسبی است و بسته به مورد معامله و نیز طرفین آن متفاوت است. مثال خرید و فروش چیزی که در عرف ارزش داد و ستد ندارد، ولی در نظر خریدار و فروشنده ارزش مالی و معنوی دارد. مانند یادگار‌های خانوادگی، چون فروش آن معقول است لذا معامله بر روی آن صحیح است.
فایده مورد معامله باید مشروع باشد. بدین معنی که با قوانین و مقررات موضوعه و معتقدات شرعی پذیرفته‌شده جامعه سازگار باشد. مورد معامله باید معلوم باشد. به این مفهوم که طرفین معامله باید نسبت به مال یا عملی که مورد معامله واقع می‌شود، علم و اطلاع کافی داشته باشند.
  • مورد معامله باید معین باشد. یعنی مورد معامله باید مردد بین دو امر نباشد.بلکه باید مشخص و معین شود،
  • امکان تسلیم یا انجام مورد معامله باید وجود داشته باشد.زیرا که بهره‌برداری از مال تا زمانی که تسلیم نشود، محقق نمیشود.
  • مورد معامله باید قابل انتقال باشد. یعنی اینکه مورد معامله باید از لحاظ قانونی مانند عدم شمول حکم مصادره قابلیت نقل و انتقال را داشته باشد و قانون این اجازه را به طرفین معامله بدهد.

جهت نامشروع

یکی از شرایط صحت معامله این است که انگیزه معامله مشروع باشد. مثال، ساختمانی که  جهت تأسیس قمارخانه یا تشکیل مرکز مکان فساد اجاره داده می‎شود، آن معامله باطل است. براساس ماده ۲۱۷ قانون در معامله لازم نیست که به انگیزه آن اشاره شود، ولی اگر تصریح شده باشد باید مشروع باشد ، در غیر اینصورت باطل است.

طبق این ماده لازم نیست که در همه موارد انگیزه معامله مشروع باشد بلکه وقتی این شرط لازم است که جهت معامله تصریح شده باشد. وجود واقعی انگیزه نامشروع در یکی از دو طرف لازم است. همچنین این انگیزه نامشروع نسبت به فردی که این انگیزه را دارد، باید بی‌واسطه و مستقیم باشد.

انگیزه نامشروع باید بارز و روشن باشد و هیچ شکی در آن نباشد. مهمترین شرط برای تاثیر جهت نامشروع و باطل شدن عقد  تصریح به آن جهت نامشروع در عقد است. اگر هر یک از این شرایط وجود نداشته باشد، جهت نامشروع نمی‌تواند منجر به بطلان عقد شود.

آثار بطلان عقد

هنگامی‎که یکی از شرایط صحت مانند اهلیت طرفین در انجام عقدی رعایت نشود، آن معامله از ابتدا باطل است و در واقع آن عمل یک عمل حقوقی نیز به شمار نمی‌آید، زیرا عمل باطل را نمی‌توان یک عمل حقوقی الزام‌آور یا قانونی به حساب آورد. بر طبق ماده ۳۶۵ قانون مدنی بیع فاسد اثری در تملک ندارد.

تفاوت آن با فسخ این است که فسخ در اثر رعایت نکردن یک تعهد ایجاد میشود یا ناشی از تضییع حق یکی از طرفین است. اما بطلان به علت رعایت نکردن یک قاعده حقوقی اساسی بنیادین است و بطلان از زمان عقد وجود دارد. اما فسخ از زمان تضییع حق و رعایت نکردن تعهد است. عقد صحیح را نمی‎توان باطل کرد بلکه صرفاً می‎توان با فسخ یا اقاله آثار آن را از بین برد که البته مستلزم حکم دادگاه است.

دادخواست ابطال معامله و استرداد ثمن

در صورتی که معامله انجام شده به یکی از دلایل قانونی باطل باشد شخص متضرر میتواند طی دادخواستی از دادگاه صالح تقاضای صدور رای مبنی بر اعلام بطلان معامله و سپس استرداد ثمن را به نماید در این دعوای حقوقی دادگاه ابتدا باید در خصوص صحت یا بطلان معامله تعیین تکلیف کند تا پس از آن حکم به استرداد ثمن پرداختی بدهد لازم به توضیح است که مراد از ثمن معامله همان پولی است که خریدار به فروشنده داده است.

ابطال معامله

بطلان معامله در زمان جنون ادواری

در صورتیکه برای دادگاه ثابت شود که یکی از طرفین معامله مبتلا به جنون ادواری است، آیا دادگاه می‌تواند حکم بر بطلان معامله دهد.؟

اتفاق‌نظر

اگر دادگاه تشخیص بدهد که یکی از طرفین معامله مبتلا به جنون ادواری بوده آن عقد را نمی‌توان باطل شناخت، مگر اینکه شخصی که از بطلان معامله نفع می‌برد ثابت کند که آن معامله در زمان جنون واقع شده چون ممکن است آن عقد در زمان افاقه منعقده شده باشد.

به استناد ماده ۲۲۳ هر معامله‌ای که واقع می‌شود محمول بر صحت است مگر اینکه فساد آن معلوم شود، پس شرط ابطال معامله فوق آن است که حکم جنون شخص قبل از معامله صادر شده باشد یا اینکه پس از معامله در دادگاه ثابت شود که معامله‌کننده در زمان انعقاد دچار جنون بوده است.

نظر کمیسیون نشست قضائی

در صورتیکه برای  دادگاه ثابت شود که یکی از طرفین مبتلا به بیماری جنون ادواری است، در صورتی حکم به بطلان معامله خواهد داد که ابتلای یکی از متعاقدین را در حین معامله به جنون احراز کند و بنا بر مقتضای اصل صحت، در این دعوا بار دلیل بر عهده مدعی ابطال معامله به لحاظ جنون طرف دیگر در هنگام معامله است، مگر اینکه حکم حجر در جنون غیر ادواری صادر و به تاریخ معامله هم تسری داده شود. در نتیجه اتفاق‌نظر نشست قضائی دادگستری رشت تأیید می‌شود.

نمونه دادخواست ابطال معامله

مشخصات طرفین: نام نام خانوادگی         نام پدر         سن     شغل    محل اقامت- خیابان – کوچه – پلاک- کدپستی

خواهان                                                       

خوانده                                                        

وکیل                                                 

خواسته یا موضوع: تقاضای ابطال معامله مورخ ……. در خصوص یک باب مغازه واقع در پلاک ثبتی …. مقوم به مبلغ … ریال به انضمام کلیه خسارات قانونی

دلایل و منضمات: مبایعه نامه، سند مالکیت، اظهارنامه عدم تنفیذ معامله

ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی

احتراماً به استحضار می‌رساند:طی یک توافق عادی که رونوشت آن به تازگی به دست بنده رسیده است مشخص شده که سه دانگ از واحد ۱۲۳ (مغازه تجاری) واقع در مجتمع خورشید … متعلق و در مالکیت مطلق اینجانب، از طرف خوانده دردیف دوم آقای…… به خوانده ردیف اول آقای ……… به صورت فضولی فروخته شده است.

هر چند به ادعای معامله‌کننده (فضول) این قرارداد اقاله و تفاسخ شده است؛ لیکن در جهت انجام وظیفه قانونی خود مبنی بر عدم تنفیذ اظهارنامه‌ای به هردو خوانده ارسال نموده‌ام متأسفانه با وجود تمام اقدامات قانونی و درخواست‌های مکرر از خوانده ردیف اول ایشان متصرف مغازه بوده و ادعای مالکیت بر آن را دارد.

لذا از محضر دادگاه محترم تقاضای ابطال معامله و صدورحکم به رفع تصرف از مغازه موضوع دعوا را مستنداً به مواد ۲۴۷، ۲۵۱ و ۲۵۷ قانون مدنی مورد استدعا دارم.

محل امضاء – مهر – اثر انگشت        

شماره و تاریخ ثبت دادخواست          ریاست محترم شعبه ………… دادگاه …………… رسیدگی فرمایید.

نام و نام خانوادگی ارجاع

وکیل متخصص ملکی اوان

با توجه به اهمیت دعاوی ملکی و پیچیدگی این دعاوی; در مراجع قضایی بهره مندی از مشاوره و وکالت وکیل متخصص امور ملکی; قبل از هر اقدام در طرح دعاوی ملکی امری ضروری است.

سوالات و مشکلات حقوقی خود در مورد دعاوی ملکی و مسائل ملکی را با وکیل ملکی تهران; وکیل ملکی کرج، وکیل ملکی مشهد; وکیل ملکی قم; وکیل ملکی اصفهان; مربوط به وکلای گروه حقوقی اوان مطرح نمائید; تا در کوتاهترین زمان ممکن پاسخگوی شما باشند.

    سوالات حقوقی خود را در فرم زیر وارد نمایید. مشاوران ما به زودی پاسخگو خواهند بود

    آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. قسمتهای مورد نیاز علامت گذاری شده اند*